Chị Nguyễn Thị HàôhìnhkinhdoanhViệtNamKhinhàsánglậpchọnítmàchấtthayvìđốttiềchia sẻ về tập thể dục tại nhà， 34 tuổi， mở tiệm bánh mì chả cá trên đường Phan Xích Long (TP.HCM) từ năm 2019. Thay vì mở thêm chi nhánh ồ ạt， chị dồn toàn lực vào một điểm duy nhất， tối ưu từng công đoạn: bánh nướng tại chỗ mỗi 2 giờ， nước sốt công thức riêng。nhân viên đứng quầy nhớ mặt khách quen. Doanh thu mỗi tháng của tiệm hiện khoảng 400 triệu đồng， lợi nhuận ròng gần 30%. “Mở thêm chi nhánh là mất kiểm soát chất lượng. Tôi chọn làm một chỗ thật tốt， khách quay lại mỗi tuần” chị Hà nói. Câu chuyện này không cá biệt. Nhiều mô hình kinh doanh Việt Nam đang dịch chuyển khỏi tư duy “phình to nhanh” sang chiều sâu vận hành.Khảo sát nhanh 20 chủ doanh nghiệp nhỏ tại Hà Nội và Đà Nẵng trong tháng 4/2024 cho thấy 14 người nói rằng họ ưu tiên “biên lợi nhuận trên từng khách” hơn là tổng doanh thu. Một mô hình kinh doanh Việt Nam điển hình khác là chuỗi cà phê rang xay quy mô 3-5 cửa hàng。không nhượng quyền. Anh Trần Quốc Bảo， chủ ba quán ở quận 3， chia sẻ: “Tôi từng mở 8 chi nhánh， doanh thu tăng nhưng lãi mỏng đi vì chi phí quản lý. Đóng bớt 5 điểm， giữ 3 nơi đông khách， lãi gấp đôi” Con số này khớp với báo cáo của iPOS.vn cuối năm 2023: các chuỗi F&B có dưới 10 cửa hàng tại Việt Nam đạt tỷ suất lợi nhuận trước thuế trung bình 18-22%， cao hơn nhóm 30 cửa hàng trở lên (chỉ 8-12%).

Một mô hình kinh doanh Việt Nam đáng chú ý khác đến từ nông nghiệp. Hợp tác xã rau hữu cơ ở Lâm Đồng do chị Phạm Thị Lan điều hành cung cấp cho 12 nhà hàng và 200 hộ dân ở TP.HCM theo hình thức đặt trước hàng tuần. Không mở rộng diện tích， chị Lan tập trung vào truy xuất nguồn gốc và giao hàng trong 6 giờ sau thu hoạch. “Khách trả cao hơn 20% so với rau thường， nhưng họ thấy rõ quy trình. Chúng tôi không cần bán cho mọi người” chị nói. Mô hình này giảm rủi ro tồn kho và tăng lòng trung thành. Một nghiên cứu của Đại học Kinh tế Quốc dân công bố tháng 3/2024 chỉ ra rằng các doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam có tỷ lệ khách hàng quay lại trên 40% thường duy trì được biên lợi nhuận ổn định trong 3 năm liên tiếp， bất kể quy mô.Vậy đâu là điểm chung?Đó là việc chấp nhận tăng trưởng chậm nhưng kiểm soát được. Mô hình kinh doanh Việt Nam kiểu này không phủ nhận tham vọng mở rộng， nhưng đặt chất lượng vận hành lên trước số lượng điểm bán. Nó khác với hình mẫu startup gọi vốn triệu đô rồi đốt tiền giành thị phần. Thực tế， nhiều quỹ đầu tư mạo hiểm vẫn chuộng tăng trưởng nhanh。nhưng dòng vốn nội địa và các khoản vay ngân hàng nhỏ lại đang chảy vào những mô hình “chậm mà chắc” này. Tôi cho rằng đây là dấu hiệu trưởng thành của thị trường: người kinh doanh hiểu rằng một mô hình kinh doanh Việt Nam bền vững không nhất thiết phải có mặt ở mọi tỉnh thành， mà phải khiến khách hàng nhớ đến mình ở một vài nơi nhất định.Dĩ nhiên， không có công thức chung. Có những ngành buộc phải mở rộng nhanh để chiếm thị phần， như giao đồ ăn hay thương mại điện tử. Nhưng với phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa – chiếm hơn 97% tổng số doanh nghiệp Việt Nam – bài học từ những chủ tiệm bánh mì， quán cà phê hay hợp tác xã rau trên cho thấy một hướng đi khác: tập trung vào đơn vị kinh tế nhỏ nhất là khách hàng。thay vì chạy theo con số tổng. Đó có thể là lý do nhiều mô hình kinh doanh Việt Nam vẫn đứng vững sau những cú sốc kinh tế gần đây， trong khi những chuỗi đốt tiền nhanh chóng thu hẹp hoặc biến mất.