háng 3/2024ổphầnhóakinhtếViệtNamKhinhànướckhôngcònnắmđộcquyềlẩu thái dễ làm。CTCP Sữa Việt Nam (Vinamilk) công bố báo cáo thường niên với doanh thu thuần đạt 60.479 tỷ đồng， lợi nhuận sau thuế 9.019 tỷ đồng. Điều đáng nói: Nhà nước chỉ còn nắm giữ 36% vốn điều lệ， phần còn lại thuộc về hàng chục nghìn cổ đông cá nhân và tổ chức nước ngoài. Một công ty cổ phần kinh tế Việt Nam điển hình đang vận hành theo cách mà 20 năm trước khó ai hình dung nổi. Không còn cảnh một tổng công ty nhà nước độc quyền từ sản xuất đến phân phối. Thay vào đó là hội đồng quản trị bầu theo tỷ lệ sở hữu， đại hội cổ đông thường niên kéo dài 4-5 tiếng với hàng trăm câu hỏi chất vấn ban điều hành.Tôi từng dự một đại hội cổ đông của CTCP Tập đoàn Hòa Phát tại Hà Nội. Không khí không khác gì một phiên chất vấn quốc hội thu nhỏ. Một cổ đông hưu trí ở Hải Dương đứng dậy， cầm micro， hỏi thẳng Chủ tịch Trần Đình Long về việc vì sao giá thép xây dựng trong nước cao hơn giá thép nhập khẩu từ Trung Quốc dù thuế chống bán phá giá đã áp. Ông Long trả lời gần 15 phút， không né tránh. Đó là biểu hiện rõ nhất của một nền kinh tế cổ phần thực chất: quyền lực thuộc về người góp vốn。không phải người giữ ghế. Dĩ nhiên， không phải mọi công ty cổ phần đều minh bạch như vậy. Nhiều doanh nghiệp vẫn có cổ đông lớn là nhà nước hoặc gia đình sáng lập， chi phối mọi quyết định. Nhưng xu hướng thì không thể đảo ngược.

Số liệu từ Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho thấy tính đến cuối năm 2023， cả nước có 1.750 công ty đại chúng， trong đó hơn 400 doanh nghiệp niêm yết trên HOSE và HNX. Vốn hóa thị trường cổ phiếu đạt khoảng 5，6 triệu tỷ đồng， tương đương 58% GDP. Điều này có nghĩa gì?Một lượng lớn tài sản quốc gia đang được định giá và giao dịch công khai。thay vì nằm im trong sổ sách nhà nước. Các công ty cổ phần kinh tế Việt Nam không chỉ là kênh huy động vốn. Chúng còn là nơi thử nghiệm quản trị hiện đại: kiểm toán độc lập， công bố thông tin theo chuẩn quốc tế， thù lao ban điều hành gắn với hiệu quả cổ phiếu. Tôi nhớ một giám đốc tài chính của một công ty thép ở Bà Rịa – Vũng Tàu nói với tôi: “Trước đây tôi chỉ cần giải trình với bộ chủ quản. Giờ tôi phải trả lời từng cổ đông nhỏ lẻ qua email， điện thoại， cả Facebook nữa”Mặt trái của quá trình này cũng lộ rõ. Nhiều công ty cổ phần hóa xong thì cổ đông nhà nước thoái vốn， nhưng nhóm lợi ích thâu tóm. Cổ đông nhỏ bị pha loãng. Thông tin nội bộ bị lợi dụng. Chưa kể tình trạng “sân sau” vẫn tồn tại ở không ít tập đoàn tư nhân chuyển từ mô hình gia đình sang cổ phần. Nhưng nếu so với thập niên 1990， khi hầu hết doanh nghiệp lớn đều là DNNN。thì bước chuyển này là khổng lồ. Các công ty cổ phần kinh tế Việt Nam đang buộc phải học cách minh bạch hơn， hoặc bị thị trường trừng phạt. Một cổ phiếu bị hạ bậc tín nhiệm có thể mất 20-30% giá trị trong vài phiên. Đó là áp lực lành mạnh.Nhìn từ góc độ vĩ mô， khu vực cổ phần tư nhân đóng góp hơn 45% GDP， tạo ra khoảng 8，5 triệu việc làm trực tiếp. Nhưng điều tôi quan tâm hơn cả là thay đổi trong tư duy. Một chủ tịch tỉnh ở miền Tây từng nói với tôi: “Giờ muốn mời doanh nghiệp đầu tư， tôi phải chuẩn bị hồ sơ như đi họp cổ đông. Không thể hứa suông” Các công ty cổ phần kinh tế Việt Nam， dù còn nhiều bất cập。

đã trở thành lực lượng chính định hình cách nền kinh tế vận hành. Không ồn ào， không khẩu hiệu， nhưng từng phiên giao dịch， từng đại hội cổ đông， từng khoản thoái vốn đang viết lại luật chơi. Và người viết bài này tin rằng， sau 10 năm nữa， nhắc đến kinh tế Việt Nam， người ta sẽ không còn hỏi “nhà nước nắm bao nhiêu phần trăm” mà hỏi “cổ đông nhỏ có tiếng nói không”.