Cơn bão giá điện giật mạnh vào quý I/2024 khiến hàng loạt nhà máy điện than rơi vào cảnh 'tiến thoái lưỡng nan': chi phí nhiên liệu tăng vọt trong khi hợp đồng bao tiêu đã ký từ trước. Tại một doanh nghiệp năng lượng ở Quảng NinhệpnănglượngđốimặtsónggióQuảntrịrủirokhôngcònlàlựachọquản lý cửa hàng nhỏ， ban lãnh đạo buộc phải họp khẩn cấp ba lần trong một tuần để quyết định có nên cắt giảm sản lượng hay không. Đây không phải câu chuyện cá biệt. Nó phơi bày lỗ hổng trong quản trị rủi ro của nhiều doanh nghiệp năng lượng Việt Nam – vốn quen với môi trường giá ổn định và ít biến động.Chuyên gia tài chính Nguyễn Hoàng Long， người từng tư vấn cho ba tổng công ty điện lực， thẳng thắn: 'Đa số doanh nghiệp năng lượng chỉ đối phó với rủi ro khi nó ập đến. Họ thiếu hẳn một hệ thống nhận diện sớm.' Thực tế。khảo sát của một đơn vị kiểm toán độc lập cho thấy 67% doanh nghiệp năng lượng nội địa chưa xây dựng bộ chỉ số rủi ro định lượng. Thay vào đó， các cuộc họp hội đồng quản trị vẫn xoay quanh sản lượng và doanh thu， còn biến số như biến động tỷ giá， chính sách thuế carbon hay thời tiết cực đoan thường bị gói gọn trong vài dòng báo cáo.

Điều đáng nói là chi phí cho quản trị rủi ro bài bản không hề nhỏ。nhưng so với thiệt hại do sự cố， nó vẫn rẻ hơn nhiều. Một nhà máy điện mặt trời tại Ninh Thuận từng mất gần 40 tỷ đồng do không có phương án dự phòng khi lưới truyền tải gặp sự cố. Giám đốc kỹ thuật của nhà máy này thừa nhận: 'Chúng tôi chỉ tập trung vào vận hành， còn rủi ro hệ thống thì nghĩ đơn vị truyền tải lo.' Tư duy 'khoán trắng' ấy đang dần bị thay đổi khi các hợp đồng mua bán điện ngày càng chặt chẽ hơn， kèm theo điều khoản phạt vi phạm rõ ràng.Ở chiều ngược lại， một số doanh nghiệp đã bắt đầu chuyển mình. Tập đoàn X， một cái tên quen thuộc trong lĩnh vực điện gió， thành lập hẳn bộ phận quản trị rủi ro độc lập trực thuộc CEO từ năm 2022. Họ xây dựng kịch bản cho 12 tình huống rủi ro， từ bão cấp 12 đến giá vật tư tăng 30%. Mỗi quý， bộ phận này tổ chức diễn tập giả định。buộc các phòng ban phản ứng như thật. Kết quả: khi cơn bão Yagi đổ bộ vào miền Bắc năm ngoái， nhà máy của họ chỉ mất 6 giờ vận hành， trong khi các nhà máy lân cận mất gần hai ngày để khắc phục.Nhìn rộng ra， quản trị rủi ro trong doanh nghiệp năng lượng không chỉ là mua bảo hiểm hay lập quỹ dự phòng. Nó đòi hỏi sự thay đổi từ văn hóa: người vận hành phải được khuyến khích báo cáo sự cố thay vì giấu diếm。lãnh đạo phải chấp nhận chi phí cho những kịch bản 'không ai muốn'. Và quan trọng hơn， dữ liệu rủi ro phải được cập nhật hàng ngày， chứ không phải hàng năm. Bởi thị trường năng lượng giờ đây vận động theo giờ， theo phút. Một cơn gió đổi chiều， một chính sách mới ban hành – tất cả đều có thể xoay chuyển cục diện. Doanh nghiệp nào còn ngồi chờ rủi ro đến rồi mới xử lý， e rằng sẽ trả giá đắt hơn nhiều so với khoản đầu tư cho một hệ thống quản trị bài bản ngay từ hôm nay.