háng 8 vừa quaởinghiệpViệtNamMôhìnhkinhdoanhnàođangthựcsựtạođộtpháớt mùa hè， tôi có dịp ngồi cà phê cùng anh Tuấn， founder của một startup logistics tại TP.HCM. Anh kể rằng sau hai năm loay hoay với mô hình marketplace kết nối tài xế và chủ hàng， công ty anh gần như cạn vốn. “Mô hình kinh doanh ban đầu quá đẹp trên giấy， nhưng khách hàng không sẵn sàng trả phí nền tảng. Chúng tôi phải chuyển sang tự vận hành đội xe và thu phí theo chuyến” Câu chuyện của anh Tuấn không phải cá biệt. Nhiều startup Việt Nam đang vật lộn với bài toán mô hình kinh doanh – không thiếu ý tưởng。nhưng thiếu cách biến ý tưởng thành dòng tiền bền vững.Điểm đáng chú ý là làn sóng startup Việt Nam gần đây không còn ào ạt chạy theo mô hình gọi vốn triệu đô rồi đốt tiền giành thị phần. Thay vào đó， các nhà sáng lập trẻ bắt đầu kén chọn hơn. Họ thử nghiệm mô hình kinh doanh nhỏ， có doanh thu ngay từ giai đoạn đầu. Một ví dụ là chuỗi cửa hàng thực phẩm hữu cơ “Nông Xanh” ở Đà Nẵng: thay vì mở rộng ồ ạt， họ tập trung vào mô hình subscription – khách trả phí hàng tháng để nhận rau củ tận nhà. Founder của Nông Xanh chia sẻ với tôi rằng mô hình này giúp giữ chân khách hàng tốt hơn và dự báo được dòng tiền， dù tốc độ tăng trưởng chậm hơn so với các đối thủ đốt tiền quảng cáo. Cá nhân tôi thấy đây là hướng đi lành mạnh: thay vì cố gắng trở thành “kỳ lân”， nhiều startup Việt Nam đang chọn mô hình kinh doanh tinh gọn。tập trung vào lợi nhuận thay vì chỉ tăng trưởng ảo.

Tuy nhiên， không phải mô hình nào cũng dễ sao chép. Có lần tôi trò chuyện với chị Linh， người sáng lập một ứng dụng giáo dục trực tuyến cho trẻ em nông thôn. Chị bảo: “Chúng tôi thử mô hình freemium， nhưng tỷ lệ chuyển đổi quá thấp vì phụ huynh ở quê ngại trả tiền cho nội dung số. Cuối cùng phải chuyển sang bán gói cho trường học” Bài học ở đây là mô hình kinh doanh phải bám sát hành vi thực tế của người dùng Việt Nam， chứ không thể du nhập nguyên xi từ nước ngoài. Một nghiên cứu của Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) công bố đầu năm 2024 cho thấy hơn 60% startup Việt thất bại vì chọn sai mô hình kinh doanh， không phải vì công nghệ kém. Con số này khiến tôi nhớ đến nhận định của một nhà đầu tư thiên thần tại Hà Nội: “Ở Việt Nam， mô hình kinh doanh tốt là mô hình giải quyết được nỗi đau cụ thể。chứ không phải mô hình nghe có vẻ hoành tráng”Vậy đâu là mô hình kinh doanh đang lên ngôi trong cộng đồng startup Việt Nam?Theo quan sát của tôi， ba hướng nổi bật là: mô hình D2C (direct-to-consumer) kết hợp nhà máy sản xuất nhỏ， mô hình B2B SaaS cho doanh nghiệp vừa và nhỏ， và mô hình kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp. Chẳng hạn， startup “GreenCycle” ở Cần Thơ thu gom vỏ trái cây từ các vựa， chế biến thành phân bón hữu cơ bán lại cho nông dân – một mô hình kinh doanh vừa giảm rác thải vừa tạo doanh thu ổn định. Hay “Bizzi” cung cấp phần mềm quản lý bán hàng cho các tiệm tạp hóa， thu phí 99.000 đồng/tháng. Founder của Bizzi nói với tôi rằng mô hình này có tỷ lệ giữ chân khách hàng trên 80% sau sáu tháng。điều mà các ứng dụng gọi xe hay giao đồ ăn mơ cũng không đạt được. Rõ ràng， startup Việt Nam đang dần thoát khỏi tư duy “phải thật hoành tráng mới gọi được vốn”， thay vào đó là những mô hình kinh doanh bền bỉ， dễ hiểu và có thể sinh lời từng ngày.

Dĩ nhiên。không có mô hình kinh doanh nào là vĩnh cửu. Anh Tuấn – người mở đầu câu chuyện – giờ đã chuyển sang mô hình cho thuê xe tải theo giờ và đang có lãi. Anh bảo: “Làm startup ở Việt Nam， phải linh hoạt như nước. Mô hình kinh doanh không phải là bản thiết kế cố định， mà là thứ mình liên tục chỉnh sửa” Tôi đồng tình. Thị trường startup Việt Nam đang trưởng thành hơn， và chính những mô hình kinh doanh thực dụng， gắn với đời sống người dân sẽ là nền tảng cho những bước tiến dài hơi.