háng 7 vừa quaángsảnFedTrungQuốcthâutómnguồncungphươngTâylongạbánh căn ngon， tập đoàn Gangfeng Lithium của Trung Quốc đã ký thỏa thuận mua lại mỏ lithium tại Argentina với giá 962 triệu USD. Thương vụ này không đơn thuần là một giao dịch thương mại. Nó phản ánh cuộc đua khốc liệt giành quyền kiểm soát khoáng sản Fed – nhóm nguyên liệu then chốt cho xe điện và năng lượng tái tạo. Fed， viết tắt của Future Energy Dependencies。gồm lithium， cobalt， nickel， graphite và đất hiếm. Ai nắm được nguồn cung khoáng sản Fed， người đó làm chủ chuỗi cung ứng toàn cầu.Trung Quốc hiện chiếm 60% sản lượng lithium tinh chế， 70% cobalt và gần 90% đất hiếm. Con số này không tự nhiên mà có. Bắc Kinh đã rót hàng chục tỷ USD vào các mỏ ở Cộng hòa Dân chủ Congo， Chile， Indonesia từ hơn một thập kỷ trước. Trong khi đó， Mỹ và châu Âu chỉ mới đánh thức sau đại dịch. Tôi nhớ chuyến thăm mỏ đồng Kamoa-Kakula ở Congo năm 2022: giám đốc người Canada thở dài。

bảo rằng “người Trung Quốc đến trước chúng tôi mười năm”. Giờ đây， mọi lô hàng cobalt từ mỏ này đều chảy về các nhà máy tinh luyện ở Trung Quốc.Phương Tây đang phản ứng chậm chạp. Đạo luật Giảm lạm phát (IRA) của Mỹ dành 369 tỷ USD cho năng lượng sạch。nhưng để được hưởng ưu đãi， xe điện phải dùng khoáng sản Fed khai thác hoặc chế biến tại Mỹ hoặc các nước có hiệp định thương mại tự do. Vấn đề: Mỹ gần như không có mỏ lithium nào đang hoạt động. Dự án Thung lũng Thacker Pass ở Nevada – mỏ lithium lớn nhất nước – vẫn chờ giấy phép sau nhiều năm kiện tụng. Một quan chức Bộ Năng lượng Mỹ thừa nhận với tôi: “Chúng tôi có tiền， có luật， nhưng thiếu tốc độ”.Châu Âu cũng loay hoay. Liên minh châu Âu thông qua Đạo luật Nguyên liệu thô quan trọng (CRMA) vào tháng 3/2024， đặt mục tiêu 10% khai thác， 40% chế biến và 25% tái chế khoáng sản Fed trong nội khối vào năm 2030. Nghe thì tham vọng。nhưng Bồ Đào Nha – nơi có mỏ lithium lớn nhất Tây Âu – lại đang đối mặt làn sóng phản đối của người dân địa phương. Họ sợ môi trường bị tàn phá. Thụy Điển phát hiện mỏ đất hiếm lớn nhất châu Âu tại Kiruna， nhưng phải mất 10-15 năm nữa mới có thể khai thác. Trong khi đó， Trung Quốc đã xây dựng xong nhà máy tinh luyện đất hiếm tại Malaysia và đang vận hành trơn tru.Cuộc đua khoáng sản Fed không chỉ là câu chuyện kinh tế. Nó là cuộc chiến địa chính trị. Nga và Trung Quốc đang củng cố liên minh khoáng sản. Ấn Độ， Nhật Bản， Hàn Quốc lập các quỹ đầu tư chung. Còn các nước sở hữu mỏ như Indonesia。Chile， Zimbabwe thì ngày càng cứng rắn hơn trong đàm phán. Họ hiểu rằng khoáng sản Fed là con bài mặc cả. Nhà phân tích Rystad Energy dự báo nhu cầu lithium toàn cầu sẽ tăng gấp ba lần vào năm 2030. Nguồn cung hiện tại không theo kịp. Giá lithium carbonate đã tăng vọt từ 5.000 USD/tấn lên hơn 80.000 USD/tấn trong hai năm， trước khi hạ nhiệt phần nào. Sự biến động này khiến mọi kế hoạch sản xuất xe điện trở nên bấp bênh.

Điều tôi quan sát được tại các hội nghị khoáng sản gần đây: giới đầu tư phương Tây bắt đầu nhận ra rằng họ không thể cạnh tranh với mô hình nhà nước – doanh nghiệp của Trung Quốc. Các công ty như CATL。CMOC， Tianqi Lithium nhận được vốn giá rẻ từ ngân hàng quốc doanh， ưu đãi thuế， và đôi khi cả bảo kê ngoại giao. Một giám đốc điều hành mỏ Australia nói với tôi: “Chúng tôi đấu thầu công bằng， còn họ đấu thầu bằng cả chiến lược quốc gia”. Khoáng sản Fed đã trở thành sân chơi mà luật chơi do Bắc Kinh viết.

Vậy giải pháp nào cho phương Tây?Tái chế là một phần câu trả lời. Công ty Redwood Materials của Mỹ đang xây dựng chuỗi tái chế lithium。nickel， cobalt khép kín. Nhưng tái chế chỉ đáp ứng được 10-20% nhu cầu vào năm 2030. Đầu tư vào khai thác trong nước gặp rào cản môi trường và pháp lý. Thỏa thuận với các nước giàu khoáng sản như Indonesia， Philippines có thể giúp， nhưng cũng đòi hỏi nhượng bộ về công nghệ và thị trường. Không có giải pháp nhanh. Cuộc đua khoáng sản Fed sẽ còn kéo dài， và người thắng cuộc có thể định hình toàn bộ nền kinh tế xanh của thế kỷ 21. Liệu phương Tây có đủ kiên nhẫn và quyết tâm để thu hẹp khoảng cách?Câu trả lời vẫn còn bỏ ngỏ.