Hàng trăm doanh nghiệp nhỏ và vừa hoạt động trong lĩnh vực khoáng sản tại các tỉnh như Lào CaiệpnhỏvàvừakhaitháckhoángsảnThựctrạngvàtháchthứlưu ý khi làm bánh tại nhà， Yên Bái， Nghệ An đang đối mặt với áp lực kép: vừa phải duy trì sản xuất， vừa phải tuân thủ các quy định ngày càng chặt chẽ về môi trường và giấy phép. Ông Nguyễn Văn Hùng， giám đốc một doanh nghiệp khai thác đá vôi tại Hà Nam， cho biết: “Chúng tôi mất gần hai năm để hoàn thiện hồ sơ gia hạn giấy phép. Chi phí đầu tư cho hệ thống xử lý bụi và nước thải tăng gấp ba lần so với năm 2020” Thực tế này không phải cá biệt. Theo số liệu từ Bộ Tài nguyên và Môi trường， tính đến tháng 6/2024。cả nước có hơn 1.200 doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia khai thác khoáng sản， chiếm khoảng 65% tổng số cơ sở. Phần lớn trong số họ tập trung vào các loại khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường như đá， cát， sỏi， đất sét. Quy mô vốn dưới 50 tỷ đồng， lao động từ 10 đến 200 người. Điều đáng nói là dù đóng góp không nhỏ vào ngân sách địa phương， các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong ngành khoáng sản lại gặp khó khăn trong tiếp cận vốn vay ưu đãi và ứng dụng công nghệ tiên tiến.Tại sao tình trạng này kéo dài?Một phần nguyên nhân đến từ đặc thù của ngành. Khai thác khoáng sản đòi hỏi diện tích lớn。

thời gian hoàn vốn dài， trong khi các doanh nghiệp nhỏ và vừa thường thiếu nguồn lực tài chính để đầu tư bài bản. Chị Trần Thị Mai， chủ một mỏ đá nhỏ ở Thanh Hóa， chia sẻ: “Tôi muốn mua máy nghiền mới để giảm thất thoát， nhưng ngân hàng yêu cầu thế chấp tài sản. Đất mỏ thì không thể thế chấp， còn nhà xưởng thì đã cũ” Không chỉ vốn， kỹ thuật khai thác lạc hậu còn khiến tỷ lệ thu hồi khoáng sản thấp， gây lãng phí tài nguyên. Một khảo sát của Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản cho thấy， các doanh nghiệp nhỏ và vừa chỉ đạt hiệu suất thu hồi từ 60-70%， trong khi doanh nghiệp lớn có thể đạt trên 85%. Hệ quả là chi phí sản xuất tăng， lợi nhuận giảm， và áp lực cạnh tranh không lành mạnh từ các cơ sở khai thác trái phép vẫn hiện hữu.Ở góc độ quản lý， nhiều địa phương đã thí điểm các mô hình hỗ trợ. Tỉnh Quảng Ninh từ năm 2022 triển khai chương trình liên kết giữa doanh nghiệp lớn và nhỏ trong khai thác than， giúp các đơn vị nhỏ và vừa tiếp cận công nghệ và thị trường tiêu thụ. Kết quả bước đầu khả quan: 37 doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia， doanh thu bình quân tăng 18% sau một năm. Tuy nhiên， nhân rộng mô hình này không dễ. Ông Lê Quang Đạo。chuyên gia kinh tế tài nguyên， nhận định: “Vấn đề gốc rễ là khung pháp lý chưa phân tầng rõ ràng. Doanh nghiệp nhỏ và vừa khai thác khoáng sản bị áp dụng chung một bộ tiêu chuẩn với doanh nghiệp lớn， trong khi năng lực và điều kiện của họ khác biệt hoàn toàn” Thực tế， một số địa phương đã ban hành quy định riêng về thời hạn giấy phép， diện tích tối thiểu， và yêu cầu phục hồi môi trường linh hoạt hơn cho doanh nghiệp nhỏ. Nhưng sự thiếu đồng bộ giữa các tỉnh khiến doanh nghiệp gặp khó khi mở rộng hoạt động.Nhìn từ thị trường。nhu cầu khoáng sản làm vật liệu xây dựng vẫn tăng， đặc biệt ở các đô thị đang phát triển hạ tầng. Các doanh nghiệp nhỏ và vừa có lợi thế về tính linh hoạt， am hiểu địa phương， và chi phí vận chuyển thấp. Nhưng để tồn tại lâu dài， họ buộc phải chuyển mình. Một số doanh nghiệp đã đầu tư vào chế biến sâu， sản xuất gạch không nung từ đá thải， hoặc tận dụng phụ phẩm để làm vật liệu san lấp. Anh Phạm Văn Tuấn， giám đốc một doanh nghiệp tại Bình Dương， kể: “Chúng tôi từng chỉ bán đá nguyên khối. Giờ đầu tư dây chuyền nghiền thành cát nhân tạo， giá trị tăng gấp đôi， lại giảm bụi” Cách làm này cho thấy tiềm năng của doanh nghiệp nhỏ và vừa trong việc thích ứng với yêu cầu mới， nếu có chính sách khuyến khích đúng mức.Thách thức lớn nhất hiện nay là làm sao cân bằng giữa khai thác hiệu quả và bảo vệ môi trường. Các doanh nghiệp nhỏ và vừa không thể một mình giải quyết bài toán này. Họ cần hỗ trợ về tín dụng xanh， đào tạo kỹ thuật， và đặc biệt là sự minh bạch trong cấp phép. Nếu không。nguy cơ các cơ sở nhỏ bị loại khỏi cuộc chơi là rất lớn， trong khi các doanh nghiệp lớn sẽ thâu tóm thị trường. Điều đó không chỉ ảnh hưởng đến sinh kế của hàng nghìn lao động mà còn làm mất đi tính đa dạng của ngành khoáng sản Việt Nam.