EVN không chỉ là một cái tên quen thuộc trên hóa đơn tiền điện mỗi tháng. Đằng sau đó là một guồng máy khổng lồ vận hành hệ thống điện quốc giaậpđoànĐiệnlựcViệtNamTrụcộtnănglượngcủanềnkinhtếlưu ý khi giảm stress， từ những nhà máy thủy điện ở miền núi phía Bắc đến các trung tâm nhiệt điện ở miền Nam. Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) hiện nắm giữ phần lớn công suất nguồn và lưới truyền tải。trở thành tập đoàn lớn nhất trong lĩnh vực năng lượng tại Việt Nam. Theo báo cáo thường niên， EVN sở hữu hơn 30.000 MW công suất đặt， chiếm khoảng 55% tổng công suất toàn hệ thống. Con số đó đủ để thấy vị thế độc quyền gần như tuyệt đối của tập đoàn này trong khâu phát điện và phân phối.

Tôi từng có dịp đến thăm nhà máy thủy điện Hòa Bình vào mùa khô. Điều gây ấn tượng không phải là những tua-bin khổng lồ mà là sự im lặng đáng ngờ của các tổ máy. Một kỹ sư ở đó giải thích: “Nước về ít， chúng tôi phải chạy cầm chừng để giữ hồ” Câu chuyện nhỏ ấy phản ánh một thực tế lớn hơn: EVN đang phải cân đối giữa sản xuất điện và an ninh nguồn nước， trong khi nhu cầu phụ tải tăng 8-10% mỗi năm. Tập đoàn lớn này không chỉ đối mặt với bài toán kỹ thuật mà còn cả áp lực chính trị - xã hội khi giá điện điều chỉnh luôn là chủ đề nóng.Nhìn vào cơ cấu doanh thu， EVN phụ thuộc nhiều vào nhiệt điện than và thủy điện. Nhưng dư luận đang đặt câu hỏi về tính bền vững của mô hình này. Một lãnh đạo EVN thừa nhận trong cuộc họp báo giữa năm: “Chúng tôi phải chuyển dịch。nhưng không thể một sớm một chiều” Thực tế， EVN đã khởi công một số dự án điện gió và điện mặt trời， dù tiến độ còn chậm so với cam kết. Điều đáng chú ý là tập đoàn lớn này vẫn giữ vai trò then chốt trong việc mua điện từ các nhà đầu tư tư nhân， tạo ra một sân chơi vừa hợp tác vừa cạnh tranh.Có một chi tiết ít được đề cập: EVN đang gánh khoản nợ lớn từ các dự án nguồn điện. Báo cáo tài chính hợp nhất cho thấy tổng nợ phải trả lên đến hàng trăm nghìn tỷ đồng. Điều này khiến tập đoàn lớn này gặp khó trong việc huy động vốn cho các dự án mới， đặc biệt khi Ngân hàng Thế giới và các tổ chức tín dụng quốc tế ngày càng siết chặt tiêu chuẩn môi trường. Một chuyên gia năng lượng tại Hà Nội nhận xét: “EVN giống như người khổng lồ đang buộc phải học cách chạy nhanh hơn trong khi đôi chân bị trói bởi cơ chế”Dù vậy， không thể phủ nhận vai trò của EVN trong việc đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia. Từ những ngày đầu chỉ có vài nhà máy nhỏ， đến nay tập đoàn đã vận hành hệ thống lưới điện trải dài khắp 63 tỉnh thành， đưa điện đến cả những bản làng xa xôi nhất. Tôi nhớ hình ảnh người dân ở Mường Tè (Lai Châu) lần đầu tiên được dùng điện lưới quốc gia cách đây vài năm – niềm vui ấy khó có thể đo đếm bằng con số. Tập đoàn lớn này vẫn đang là xương sống của nền kinh tế， nhưng để duy trì vị thế。

EVN cần minh bạch hơn trong điều hành giá và đẩy nhanh chuyển đổi năng lượng xanh. Nếu không， những thách thức về tài chính và môi trường sẽ bào mòn dần lợi thế của một tập đoàn từng được xem là bất khả xâm phạm.