Hai tuần trướcổđôngdoanhnghiệpkhoángsảnNhữngmảngtốiphíasauconsốlợinhuậbánh mì được yêu thích， tôi ngồi cà phê với một người bạn làm kiểm toán tại một công ty khoáng sản niêm yết trên HOSE. Anh kể: “Đọc báo cáo thường niên thấy lãi lớn， nhưng cổ đông nhỏ lẻ như bọn mình có bao giờ được chia cổ tức đâu. Tiền cứ chảy vào mấy dự án mới。rồi lại thấy lãnh đạo mua thêm cổ phiếu quỹ” Câu chuyện ấy khiến tôi chú ý đến một nghịch lý: trong khi giá khoáng sản toàn cầu biến động mạnh， nhiều doanh nghiệp khoáng sản trong nước vẫn báo lãi， nhưng quyền lợi của cổ đông – đặc biệt là cổ đông thiểu số – lại thường bị gạt ra rìa.

Nhìn vào báo cáo tài chính quý I của một vài doanh nghiệp khai khoáng lớn， con số lợi nhuận sau thuế có thể tăng 30-40% so với cùng kỳ. Nhưng nếu đọc kỹ thuyết minh， dòng tiền từ hoạt động kinh doanh lại âm. Tiền đâu ra?Chủ yếu từ việc bán tài sản hoặc vay nợ. Một cổ đông lâu năm của Công ty CP Khoáng sản Bình Định từng than: “Họp đại hội cổ đông。ban lãnh đạo trình bày kế hoạch mở rộng mỏ đá， nhưng không ai giải thích vì sao ba năm liền không chia cổ tức dù lợi nhuận chưa phân phối tích lũy đã hơn 200 tỷ đồng” Vị này nói thêm， ông đã kiến nghị bằng văn bản nhưng chỉ nhận được câu trả lời chung chung: “Ưu tiên tái đầu tư”.Vấn đề không nằm ở việc tái đầu tư – doanh nghiệp khoáng sản cần vốn để duy trì giấy phép khai thác， cải tạo môi trường. Nhưng cách các công ty này đối xử với cổ đông mới là điều đáng bàn. Nhiều doanh nghiệp có cơ cấu sở hữu tập trung， ban lãnh đạo nắm giữ tỷ lệ lớn， và các quyết định quan trọng như bán mỏ， chuyển nhượng dự án thường được thông qua nhanh chóng mà không có sự tham vấn rộng rãi. Một luật sư chuyên về quản trị công ty tại Hà Nội nhận xét: “Cổ đông nhỏ trong doanh nghiệp khoáng sản gần như không có tiếng nói. Họ chỉ được thông báo。chứ không được bàn” Thực tế， tại một công ty khai thác đá trắng ở Nghệ An， đại hội cổ đông thường niên 2023 đã thông qua phương án phát hành riêng lẻ cho cổ đông chiến lược với giá thấp hơn thị giá 40%， khiến cổ đông hiện hữu bị pha loãng đáng kể. Biểu quyết qua hình thức giơ tay， và đương nhiên， tỷ lệ tán thành áp đảo thuộc về nhóm cổ đông lớn.Có những trường hợp cổ đông phải tự tìm đến tòa án. Đầu năm 2024， một nhóm cổ đông thiểu số của Công ty CP Khoáng sản Tây Nguyên đã khởi kiện yêu cầu hủy nghị quyết đại hội đồng cổ đông về việc miễn nhiệm thành viên HĐQT， với lý do triệu tập không đúng thẩm quyền. Vụ việc chưa có hồi kết。nhưng nó phản ánh một thực tế: khi kênh đối thoại nội bộ bị bịt kín， cổ đông chỉ còn cách dùng pháp lý. Đáng chú ý， các doanh nghiệp khoáng sản thường có tài sản lớn là quyền khai thác mỏ – thứ khó định giá chính xác – nên việc minh bạch thông tin càng trở nên quan trọng. Ấy vậy mà báo cáo thường niên nhiều công ty vẫn thiếu hẳn phần phân tích rủi ro môi trường， trữ lượng mỏ còn lại， hay kế hoạch đóng cửa mỏ. Cổ đông muốn biết “còn bao nhiêu năm khai thác” cũng khó tìm câu trả lời.Vậy cổ đông nên làm gì?

Từ góc nhìn cá nhân， tôi cho rằng trước khi xuống tiền， hãy đọc kỹ phần thuyết minh về giao dịch bên liên quan và cơ cấu cổ đông. Đừng chỉ nhìn vào chỉ số P/E hay cổ tức bằng tiền mặt. Một doanh nghiệp khoáng sản có thể trả cổ tức đều đặn nhưng lại đang bán mòn tài nguyên với giá rẻ cho công ty sân sau. Câu chuyện của ngành này không thiếu những cú “úp sọt” lịch sử， và bài học lớn nhất vẫn là: quyền lợi cổ đông không tự đến từ báo cáo đẹp。mà từ sự tỉnh táo của chính người cầm cổ phiếu.